Zoek een lied

{{ filtered.length }} van {{ totalItems}} liederen getoond

Geen liederen of gedichten gevonden

904 - Beveel gerust uw wegen


Befiehl du deine Wege

Paul Gerhardt
Bernard ter Haar
Johannes Gijsbertus Bastiaans

Tekst

Deze toelichting is overgenomen uit ‘Een Compendium van achtergrondinformatie bij de 491 gezangen uit het Liedboek voor de kerken’ (Amsterdam 1977) en wordt tijdelijk op deze site geplaatst. Deze tekst wordt vervangen als er een definitieve toelichting beschikbaar is. 

Het lied van Paul Gerhardt Befiehl du deine Wege gaat terug op Psalm 37,5. Door toepassing van de stijlfiguur van het acrostichon laat zich uit de beginwoorden van de door Gerhardt gedichte twaalf coupletten deze tekst aflezen: Befiehl dem Herren dein Weg und hoff auf ihn; Er wirds wohl machen (zie Evangelisches Gesangbuch 361 waar de beginwoorden van de strofen die samen deze zin vormen zijn gecursiveerd). Gezang 427 in het Liedboek voor de kerken bood in een vertaling, waaraan in eerste instantie de naam van Bernard ter Haar verbonden is, een achttal strofen, die corresponderen met de oorspronkelijke 1e, 2e, 3e, 4e, 8e, 9e, 10e en 12e strofe. (In het Liedboek is de selectie verder verkleind en zijn vijf strofen opgenomen die corresponderen met de oorspronkelijek 1e, 2e, 8e, 9e en 10e strofe, red.)

Niet alleen ligt er overigens een psalmwoord aan dit lied ten grondslag, maar de hele klank ervan is die van een psalm. Merkwaardig is, dat nergens in het lied Christus ter sprake komt, hetgeen in Gerhardts overige psalmbewerkingen en op psalmwoorden geïnspireerde liederen meestal wel het geval is. Bovendien maakt hij veelvuldig gebruik van stijlfiguren die voor de psalmen karakteristiek zijn, zoals synoniemen en parallelismen. Een bijzonderheid is voorts, dat (anders dan in de meeste van Gerhardts liederen) niet het ‘ik’ spreekt maar, het ‘wij’, – een ‘wij’, dat zich tot het ‘gij’ van de medegelovigen richt.

Van Gerhardts lied, dat voor ’t eerst in 1648 werd gepubliceerd in Praxis pietatis melica van Johann Crüger (1598-1662) – het lied dateert dus nog uit de tijd van de Dertigjarige Oorlog –, is een geweldige werking uitgegaan. Es wäre ein unnützes Unterfangen, etwas zum Lobe unseres Liedes sagen zu wollen (Kulp). Bernard ter Haar was zeker niet de eerste die dit lied vertaalde: er zijn voordien in ons land verschillende gedichten- en zangbundels verschenen waarin vertalingen en bewerkingen van Duitse gezangen waren opgenomen, waaronder ook van Befiehl du deine Wege. Was Ter Haar niet de eerste, zijn vertaling behoort, zeker wanneer men deze met de voorafgaande vergelijkt, ongetwijfeld tot de beste. Inhoudelijk is zij getypeerd door onmiskenbare geloofszekerheid, formeel door de voor Ter Haar zo karakteristieke, vloeiend lopende, dichttrant. Hij publiceerde zijn vertaling van het lied (twaalf coupletten) in de mee door hem geredigeerde uitgave Geschiedenis der Christelijke Kerk (deel V, 1859, blz. 202-205). Met enkele wijzigingen verscheen zij als gezang 273, maar nu met elf coupletten, in de Vervolgbundel 1866 van de Nederlandse Hervormde Kerk onder het opschrift ‘Beveel den Heere uwe wegen’. Het is bekend dat Ter Haar aan de totstandkoming van deze bundel als commissielid en als dichter een belangrijke bijdrage heeft geleverd. Nadien werd ‘Beveel gerust uw wegen’ nog in verschillende andere gezangenbundels opgenomen, zoals in die van de Ned. Protestantenbond (1882, lied 47; zeven coupletten), in die van de Evangelisch-Lutherse Kerk (1884, lied 116; zes coupletten) en in de ‘Hervormde Bundel 1938’ (gezang 180; elf coupletten).

Auteurs: A.C. Honders / Ad den Besten


Melodie

De melodie, door Johannes Gijsbertus Bastiaans gecomponeerd in 1866, verscheen voor het eerst in de Vervolgbundel op de Evangelische Gezangen (Amsterdam, 1868) bij de nummers 194, 208 en 273. Het laatste gezang was de vertaling door Bernard ter Haar van het lied van Paul Gerhardt, dat nu als 904 in het Liedboek is opgenomen. Alle drie de liederen kwamen ook weer voor in de ‘Hervormde Bundel 1938’ respectievelijk als gezang 148, 270 en 180 (met de melodie in D-, niet in Es-groot). In de koraalbundels van Bastiaans uit de jaren 1869 en 1870 ontmoeten we bij de onderhavige melodie de tekst ‘Gij lelie onder doornen’ van Jan Pieter Heije (1809-1876). In de plaats van de tekst ‘Roemt ‘s Vaders welbehagen’ van Petro Parson (1803-1878; in de Vervolgbundel gezang 208) maakte Heije bovendien nog de tekst ‘O zie, hoe ’t sterrenglanzen’.

De tekst van Gerhardt en de daarbij gangbare melodie (plus composities) waren Bastiaans bekend door de hymnologische studiën van zijn Leipziger orgelleraar C.F. Becker. Hij maakte intussen zelf een melodie, welke verloopt in een duidelijke voorzin (de regels 1 tot en met 4) en een nazin (de regels 5 tot en met 8). Ondanks enkele schematische trekken heeft zij een evidente stuwing, doordat ze in de derde regel naar een hoogtepunt gebracht wordt en in de vierde voorlopig tot rust komt op de dominant . Dat sluit bijzonder goed bij de tekst aan. Aanbevolen tempo: MM 88 voor de kwartnoot.

Auteur: Jan ten Bokum


Media

Uitvoerenden: Cantorij Emmeloord o.l.v. Co-Jongsma-Hoekstra; Toon Hagen, orgel (strofe 1 en de strofen 3 en 8 van gezang 427 uit het Liedboek voor de kerken) (bron: KRO-NCRV)